DE PRINSENTUIN
De Tachtigjarige Oorlog was in volle gang toen Willem van Oranje in 1581 erfheer werd van Vlissingen. Om ook daar een onderkomen te hebben, verstrekte hij opdracht een groot huis te laten bouwen. Als locatie koos hij een braakliggend gebied ten oosten van de stedelijke bebouwing. De door Philips II gezonden hertog van Alva wilde daar een dwangburcht (citadel) laten bouwen om enerzijds de Westerschelde te controleren en anderzijds de opstandige Vlissingers in toom te houden. Diezelfde opstandelingen dwarsboomden Alva's plannen in 1572. Zij verjoegen de Spanjaarden waardoor de bouw van de dwangburcht gestopt werd. De stad bevrijdde zich daarmee van het Spaanse juk, maar liep wel een stuk bijzondere bebouwing mis in de vorm van een citadel naar Antwerps model. Na 1572 kon de stad zich oostwaarts uitbreiden en al snel ontstond daar een nieuw stadsdeel met de Palingstraat als hoofdstraat. Ten zuiden ervan, richting Oranjebolwerk, moest dus het Prinsenhuis verrijzen. Simon Stevin, die zich ontwikkelde als militair ingenieur en krijgsbouwmeester, werd aangesteld als bouwmeester wat tot uitdrukking kwam in de architectonische vormgeving. Bij dit huis werd in de loop van vele jaren een ware lusthof aangelegd. Oude rekeningen spreken van "het vullen van putten" en "het effenen van den gront". Ook de aankoop en "leveringe van olmen en lindebomen tot plantinge ende versieringe" blijft niet onvermeld. Om "de aerde moldrich te maecken" werd zand aangevoerd. Zelfs werden "de Landtsluijden onder het resort van Vlissingen gedagvaard om te komen karren voor den triangel". Dat was een door muren omsloten driehoekig tuingedeelte. Ook was er sprake van door heggen gescheiden perken "met artoischen frengiën en espergijs". De lanen waren voorzien van met klimplanten begroeide bogen. Het vrijwel vierkante gebouw, in natuursteen opgetrokken rond een binnenplaats, had een sober en zakelijk karakter. Dit werd nog versterkt doordat aan de zuidgevel een arsenaal verrees: 's Lands Zeemagazijn. De gevolgen van deze aanbouw bleken zo'n anderhalve eeuw later desastreus. In 1749 gingen arbeiders enigszins onvoorzichtig met granaten om waardoor het magazijn in brand raakte en het gehele complex, inclusief het Prinsenhuis, verwoest werd. De tuin werd na de brand als moesgrond verpacht en uiteindelijk in 1820 openbaar verkocht. De koper legde opnieuw een tuin aan en vestigde er een uitspanning die omstreeks 1870 ook weer in een vervallen staat verkeerde. Door 20e eeuwse stadsuitbreidingen werd het terrein waar eens de prinselijke lusthof lag steeds verder verkleind.

WILLEM III kazerne - (deWillem3)
Halverwege de 19e eeuw was er in Vlissingen een nijpend tekort om militairen te kunnen huisvesten. Vlissingen was tenslotte nog steeds een vestingstad (als vesting opgegeven in 1867) waar veel militairen gelegerd moesten worden. De gemeente had in die tijd de plicht om deze militairen fatsoenlijk te huisvesten. Voor dat doel besloot het gemeentebestuur in 1849 een nieuwe kazerne te bouwen. In 1850 kwam deze kazerne (Willem III) gereed. Voor de bouw van de kazerne moesten er een aantal vervallen huizen aan de oostelijke zijde van de Oranjestraat gesloopt worden. Aan weerszijden van de kazerne bouwde men onderofficierswoningen. In 1860 is het pand in bruikleen afgestaan aan het rijk. In eerste instantie was de kazerne gebouwd voor de artillerie, later was het pand bestemd voor de huisvesting van een bataljon infanterie. Er konden onder gewone omstandigheden 220 onderofficieren en manschappen gelegerd worden. Onder abnormale omstandigheden waren dat er 385. Aan de achterzijde van het gebouw was een ommuurd bestraat plein, waar ook enkele bomen stonden. Dit plein of tuin maakte eertijds deel uit van de Prinsentuin. Deze was gelegen achter en naast het Prinsenhuis en iets noordoostelijker gelegen van de later gebouwde Willem III kazerne. (Het Prinsenhuis was zoals eerder beschreven, samen met 's Lands Arsenaal en de even verderop gelegen Oostkerk in 1749 in vlammen opgegaan). In het begin van de 20e eeuw kwam er een einde aan de legering van militairen in de Willem III kazerne.

In januari 1940 verhuurde de gemeente Vlissingen het pand aan Defensie voor de kazernering van militairen. Het pand is door de oorlog zwaar beschadigd geweest. Door de legering van mariniers en werklieden van boven de rivieren, die hielpen bij de wederopbouw van de stad werd prioriteit gegeven aan het herstel van de Willem III. In 1950 verhuurde de gemeente het voor een korte periode aan de Stichting Rusthuizen Walcheren als verzorgingshuis voor ouden van dagen. De afgelopen veertig jaar zijn er tal van verenigingen gehuisvest geweest. Soms waren er wel 200 mensen tegelijk in het gebouw aanwezig. Zo is lange tijd in de linkervleugel de jeugdherberg gehuisvest geweest. Voorbeelden van andere verenigingen zijn: De Vrije Evangelische vereniging op Gereformeerde Grondslag, De R.K. vereniging voor Jongens Massa Jeugdwerk te Vlissingen, Accordeonvereniging 'Crescendo', de Christelijke Gymnastiekvereniging 'Oranje Nassau' en muziekvereniging St. Caecilia. In juni 1983 werd het pand na een grondige verbouwing feestelijk geopend. Op dat moment maakten de volgende verenigingen gebruik van het gebouw: Schaakclub Vlissingen, Duivenvereniging 'De Posthoorn', Wandelsportvereniging 'Willen Is Kunnen', Muziekvereniging 'Accordeola', Zeeverkenners 'De Watergeuzen' en het ontmoetingscentrum van Surinamers en Antillianen.

Bij de renovatie en ingebruikname van de WILLEM III als kunstcentrum is de tuin opnieuw ingericht. Het creëren van een aantrekkelijke, overzichtelijke en functionele tuin met behoud van de aanwezige oude bomen vormde het uitgangspunt van de herinrichting. Door de omkadering van (deels herstelde) 19e eeuwse tuinmuren en de gevel van de WILLEM III heeft de Prinsentuin het karakter van een echte stadstuin. Vanaf de tuinpoort aan de Simon Stevinstraat vormt een strak vormgegeven centraal gelegen pad de entree naar het gebouw. Samen met de parallel aan de achtergevel geplaatste taxushagen en de tuinmuren, ontstaat een kader waarbinnen de vrij gegroepeerde bomen, de natuurlijk groeiende vaste planten en het vrolijk slingerend vormgegeven kalkzandsteen terras een contrast vormen. Tegen de achtergevel van de WILLEM III ligt een ruim gedimensioneerd terras van oude gebakken klinkers. Het grasveld aan weerszijden van het pad biedt ruimte voor het exposeren van objecten. De naar de tuin gekeerde gevels van de, uit de Tweede Wereldoorlog daterende bunkers, bieden ook mogelijkheden om objecten aan te bevestigen. Ook is het mogelijk dat de kunstenaars/bewoners van de WILLEM III zich laten inspireren tot het realiseren van een specifieke kunsttoepassing op de gevels. Daarmee kan de negatieve invloed van de bunkers in een positieve bijdrage worden omgezet. De tuin heeft nu een semi-openbaar karakter en functioneert als ontmoetings/verblijfsruimte voor buurtbewoners en bezoekers/gebruikers van de WILLEM III.

Bronnen:
'Register betrekkelijk de Militaire gebouwen enz. te Vlissingen…' (bibli.nr./1987)
Vlissingsche Courant, 16 december 1875, 15 februari 1883, 30 juli 1924
PZC van 28 mei 1983 (blz. 9)
J. den Hoed, "Het Prinsenhuis te Vlissingen" (bibli.nr. 1362)
Archief 1937-1970, inv. Nrs. 3715 en 3752

De Zeeuwse Komedie
Enkele maanden voordat de amateurtoneelgroep De Zeeuwse Komedie op vrijdagavond 26 juli 1968 in het Nederlands Koffiehuis (toen een soort stamlokaal voor amateurtoneelspelers en journalisten) aan de Markt in Middelburg werd opgericht, kalkten studenten tijdens de mei-revolte in Parijs, die later omschreven zou worden als 'de laatste romantische revolutie in Europa', hun idealen op de muren van de Sorbonne: Soi réaliste. Faîtes l'impossible (Wees realistisch. Doe het onmogelijke) en L'imagination au pouvoir (De verbeelding aan de macht). Die tijdgeest heeft de Zeeuwse Komedie altijd aangekleefd: Realiseer het onmogelijke, op het toneel!

Foto's (Z/W) uit de verzameling van en met dank aan de Beeldbank Zeeland van de Zeeuwse Bibliotheek waarin ruim 150.000 afbeeldingen zijn opgenomen.

Een 'eigen' toneel vond men ruim anderhalf jaar na de oprichting in de uit 1771 daterende monumentenpanden Bellamypark 3 en 5 in Vlissingen. De op dat moment leegstaande ruimte kon van de gemeente worden gehuurd en de toenmalige leden van de Komedie verbouwden de benedenverdieping tot het Vestzaktheater Edenburg. Dat zou een begrip worden, niet alleen in Vlissingen, maar tot ver buiten Zeeland. Velen maakten dankbaar gebruik van de mogelijkheden die deze nieuwe accommodatie bood. Zonder het Vestzaktheater zou Vlissingen jarenlang verstoken zijn gebleven van podiumkunsten binnen de eigen grenzen en hadden aankomende acteurs, cabaretiers, zangers en muzikanten zich nimmer aan het Vlissingse publiek kunnen presenteren.

Dat geldt evenzeer voor gevestigde namen als Caro van Eijk, Peter Faber, Shireen Strooker, Juliën Schoenaerts, Marjol Flore, Frits Lambrechts, Moniek Toebosch, Jos Brink, Jules Croiset, Robert Kreis, Gees Linnebank, Liselore Gerritsen, Paul Haenen, operazangeres Anne Haenen, de internationale toneelgroep Kiss, toneelgroepen als Fact, Globe, De Appel, Poëzie Hardop, Hooker, Waste of Time en Splien, klassieke ensembles als Fodor-kwintet, Miranda-kwartet, Ensemble Kahn en Nederlands Harpensemble en binnen- en buitenlandse jazz- en folkgroepen. En dat is dan nog maar een kleine greep uit het enorme aanbod.

Zonder het Vestzaktheater was landelijk hoogstaand amateurtoneel nooit in Vlissingen voor het voetlicht gebracht. En last but not least, zonder het Vestzaktheater had de Zeeuwse Komedie zich niet kunnen ontplooien tot één van de meest smaakmakende en toonaangevende amateurtoneelgezelschappen in deze provincie. Die conditie werd haar niet in de schoot geworpen, maar heeft zij zelf gevormd en eigenhandig opgebouwd: het Vestzaktheater is een produkt, nee, een kind van de Zeeuwse Komedie, dat met liefde werd gekoesterd en grootgebracht, zo groot, dat het de ouders bijna ging overvleugelen. Want in een artikel ter gelegenheid van de start van het Landelijk Amateur Theater Circuit meldde NRC Handelsblad op 8 november 1991 als bijzonderheid: ,,Er zijn amateurgezelschappen, zoals het Vestzaktheater in Vlissingen, die dertig tot veertig voorstellingen per jaar geven''. Die aantallen doen de waarheid lichtelijk geweld aan, maar de mededeling op zich zegt wel iets over de reputatie die het theater (en dus de Zeeuwse Komedie) zich tot ver over de provinciegrenzen heeft verworven. Zo lieten leden van een professioneel randstedelijk toneelgezelschapje zich na afloop van hun voorstelling in het Vestzak lovend uit: ,,We zouden zo'n theatertje ook wel in Amsterdam willen hebben''.

Het is dan ook onbegrijpelijk dat het 25-jarig jubileum van de Zeeuwse Komedie in 1993 werd overschaduwd door de dreigende sluiting van het Vestzaktheater. Een dreiging uit het ongerijmde, als straf voor een particulier initiatief, dat in de jaren zeventig de ogen van de Vlissingse bestuurderen opende en het verlangen deed groeien naar een eigen theater. Dat verlangen had zich voordien nooit zo gemanifesteerd, het tegengestelde was eerder het geval: het Concertgebouw, waar het Vlissingsch Schouwspel nog voorstellingen had gegeven, werd in de jaren zestig het toneel voor dansavonden en boksgala's. Hotel Britannia staakte de exploitatie op cultureel terrein van de De Ruyterzaal. De gemeente Vlissingen voelde zich niet geroepen om in te grijpen. Maar het Vestzaktheater bewees dat er in de 'werkstad' Vlissingen op bescheiden schaal wel degelijk behoefte bestond aan cultureel vertier in een knus theatertje. Dat zette het gemeentebestuur blijkbaar aan het denken.

In 1978 kwamen de eerste plannen op tafel, die in de loop der tijd uitgroeiden tot ontwerpen voor ambitieuze nieuwbouw, maar uiteindelijk werden teruggeschroefd naar een verbouwing van het Concertgebouw, dat inmiddels jaren dienst had gedaan als kapel van de Pinkstergemeente. In de zomer van 1993 gingen de deuren van het schouwburgje met zo'n 260 zitplaatsen open. Het Vestzaktheater leek, in de ogen van de gemeentebestuurders, die bovendien terugschrokken voor de kosten van - door hun eigen nalatigheid ontstaan - achterstallig onderhoud, na ruim 22 jaar overbodig geworden. Maar zonder het Vestzaktheater was het Concertgebouw wellicht nooit in oude luister hersteld! Ach, het zijn maar amateurs, wordt er vaak uit onwetendheid gezegd. Deze kleinering van het liefhebberstoneel was voor de oprichter van de Zeeuwse Komedie, Pieter Adriaan de Leeuw, juist een uitdaging. De groep trad voor het eerst officieel naar buiten met een voorstelling van Shakespeare-fragmenten. ,,Het is een experiment om te zien hoever we als amateurs kunnen komen'', liet Piet de Leeuw bij die gelegenheid weten, ,,We beginnen dus eigenlijk met het moeilijkste''. Dat was en is kenmerkend voor de Zeeuwse Komedie. Altijd werd naar een niveau gestreefd dat voorkwam dat de recensent zijn pen zou dopen in de vergoelijkende inkt van 'ach, het zijn maar amateurs'. Na een grondige renovatie zijn, de twee uit 1771 daterende monumentenpanden "Edenburg", in gebruik genomen door Oceanwide Vlissingen, een organisatie die als kerntaak heeft de werving van Nederlands personeel voor het leveren als bemanningen aan boord van schepen in de koopvaardij, bagger en visserij.

Bronnen:
25 jaar Zeeuwse Komedie, 1993

Recente geschiedenis van De Zeeuwse Komedie en theater Vestzak99
De Zeeuwse Komedie heeft vlak voor de eeuwwisseling haar intrek genomen in theater Vestzak99, onderdeel van het geheel gerenoveerde kunstencentrum Willem III.
Persbericht van Het Koninklijk Huis Mr. Pieter van Vollenhoven opent woensdag 27 oktober te Vlissingen het kunstcentrum Willem 3. Dit kunstcentrum is gehuisvest in de voormalige Koning Willem III kazerne. In het gebouw is nu een aantal culturele instellingen ondergebracht, zoals de Zeeuwse Komedie Vestzak 99, een theater, de provinciale Stichting Kunstuitleen, acht studio's en woonunits voor kunstenaars, kantoorruimte voor de Raad voor Kunst en Cultuur en een galerie. De voormalige kazerne is voor dit nieuwe gebruik gerenoveerd, waarbij het gebouw zijn monumentale status heeft behouden. Met onder meer een geldlening van het Nationaal Restauratiefonds kon dit project gerealiseerd worden. Mr. Pieter van Vollenhoven is voorzitter van dit fonds.
Bij de oplevering bestond ons gedeelte van het kunstcentrum uit grote lege ruimtes die door leden en vrijwilligers van de vereniging zijn omgetoverd tot een gezellig en huiselijk theater met een geheel eigen uitstraling. Daarmee heeft de vereniging voor amateurtoneel een unieke basis verworven met een geheel 'eigen' theater voor een nieuwe fase in haar bestaan. Van (aspirant)leden wordt verwacht dat zij een afgeronde opleiding bij "de Ambitie" hebben gevolgd, een 2-jarige amateur-theateropleiding die verzorgd wordt binnen een samenwerking tussen Scoop (Zeeuws instituut voor Zorg, Welzijn en Cultuur) in Middelburg en het Zeeuws Centrum voor Amatheurtheater, of gelijkwaardige achtergrond. Verder een actieve instelling en deelname aan de cursussen i.v.m. sociale hygiëne t.b.v. de foyer, verenigings en huishoudelijke taken. In het kort geformuleerd; in sociaal opzicht een aanwinst voor de vereniging te zijn en in potentie hoge spelkwaliteiten te bezitten. Ook vrijwilligers zijn van heler harte welkom om mee te werken bij de (bediening van) geluids en lichtinstallatie en/of in de foyer bij de bediening van onze gasten, de kaartverkoop en het onderhoud van zowel de theaterzaal, de foyer als alle overige ruimtes voor zover die tot de verantwoording van de vereniging horen.

Wordt vervolgd